Ambacht

Vroeger waren er de gilden en werd een ambacht in de praktijk geleerd. De leerling die de basisvaardigheden beheerste, werd gezel genoemd en na het afleggen van de meesterproef was de ambachtsman een meester. De eerste ambachtsscholen in Nederland in de 19e eeuw gesticht, zij zijn nu een onderdeel van het vmbo.

De traditionele ambachten, die nu bijna zijn uitgestorven, worden nog vaak beoefend als demonstratie in een museum zoals bijvoorbeeld het Openluchtmuseum in Arnhem waar nog veel ambachten zijn te zien.

Traditionele ambachten zijn bijvoorbeeld

Het ambacht van klompenmaker

De klomp is een houten schoeisel die al tijdens de Middeleeuwen in grote delen van Europa gedragen werd door vooral arbeiders en boeren. Ook werden ze wel holleblok of holsblok genoemd, de trippe en platijn zijn houten zolen met lederbanden die ook uit de Middeleeuwen stammen. De tripklomp is een laag uitgesneden klomp met een leertje over de wreef die vooral door vrouwen en kinderen werd gedragen.

Voor het maken van een klomp wordt een blok wilgen- of populierenhout in enkele fasen bewerkt. Eerst wordt de buitenkant van de klomp door hakken en schaven gevormd tot de ruwe vorm te zien is. Daarna wordt de holte voor de voet geboort, na een droogtijd wordt de buitenkant afgewerkt. Dan wordt de binnenkant afgewerkt en daarna wordt de klomp eventueel beschilderd. Het met de hand vormgeven van een klomp kost ongeveer een half uur per klomp.

Met behulp van twee eenvoudige machines is die tijd terug te brengen tot ongeveer vijf minuten. De eerste machine bewerkt de buitenkant van de klomp, de andere de binnenkant. In Nederland houden tegenwoordig zich nog maar een handjevol klompenfabrieken dagelijks bezig met het maken van traditionele houten klompen.

Dit zijn o.a.
de Klompenmakerij Nijhof in Enter, Klompenfabriek Nijhuis in Beltrum, Klompenfabriek Traa in Liempde, Klompenmakerij en Museum Roesink in Borne en Klompenfabriek van de Laar in Sint-Oedenrode.

De Ganzenvanger als ambacht

Het ganzen vangen is een oud Nederlands ambacht waarbij men moest ganzen vangen. Ganzenvangen gebeurd in de winter en het seizoen loopt van ongeveer begin november tot eind februari, dit is de periode waarin trekganzen hier overwinteren. Ganzenvangers, werden soms ook wel ganzenflappers genoemd.

Ganzen werden gevangen met een ganzenvanginstallatie die bestaat uit een ganzenhut, meestal een klein houten gebouw dat gecamoufleerd is met riet. Vanuit deze hut, waarin een aantal personen zitten, loopt een stevige draad naar een slagnet. De wilde ganzen worden door het geroep van tamme ganzen gelokt waardoor de wilde ganzen in het gebied wat het slagnet omspant gaan landen en dan wordt er aan de draad getrokken waardoor de wilde ganzen onder het net komen en opgehaald kunnen worden.

Dit ophalen gebeurd met een juk en daaraan bevestigde kooien gedragen door de ganzenvanger, hiermee werden de ganzen meegenomen naar de hut om onderzocht en geringd te worden waarna ze weer vrijgelaten worden.

De ambachtelijke Touwslager

Een touwslager, is een ambachtsman die garens, vroeger meestal van hennep tot touw verwerkt, ook werden de touwslager wel lijndraaier, baander of zeeldraaier genoemd. het beroep is vrijwel uitgestorven sinds het einde van de 19e eeuw.

De touwslager deed zijn werk in de open lucht, half overdekt of in een soort tent, op een touwslagerij of lijnbaan, dit is een soms wel 300 meter lange, smalle strook grond waarboven meestal door een spinner aangeleverde garens die werden uitgeschoren ofwel uitgelopen. Het touw kwam terecht in een "kuil", wat nog steeds een bestaande lengtemaat is voor touw. Aan een van de uiteindes van de lijnbaan werden de garens in groepjes aan de haken van een een wiel of slagmechanisme een soort slinger vast gemaakt, waar ook een teer- en drooghuis stond.

Aan de andere kant van de lijnbaan werden de garens allemaal aan de ene haak van de lopende bok vast gemaakt, dit was een karretje met twee wielen en een over de grond slepend blok waarop gewichten konden worden gezet, waarmee de kracht om de garens in elkaar te draaien kunnen regelen, op deze manier werden de garens tot strengen gedraaid en de trekkracht en stijfheid van het touw worden bepaald. Ook bevond zich aan deze kant van de lijnbaan de klos dit was een taps toelopend en voor iedere groepje garens ingekerfd stuk hout dat de garens uit elkaar moest houden.

Tijdens het proces draaiden de haken rond, er werd dan gezegd dat de haak in de ronte slaat, deze ronddraaiende haken maakten dus steeds een slag in het touw, hier komt de naam touwslaan vandaan. Het wiel of de slinger werd meestal door kinderen, zoals van Michiel de Ruyter bekend is, rondgedraaid zodat door het ronddraaien van de haken ieder groepje garens in elkaar gedraaid werden en daardoor een streng ontstond.

Daarna werden deze strengen met behulp van een houten klos onder voortdurend draaien aan het wiel ook weer in elkaar gedraaid tot een touw, ook wel bekend als wantslag touwwerk. Touw werd volop gebruikt voor de tuigage van zeilschepen.

Touwslagerijen kwamen daardoor vooral in havensteden voor, veel van deze steden hebben nog steeds straten waarvan de naam aan deze touwslagerijen herinnert, bijvoorbeeld de Lijnbaan in Rotterdam, de Lijnbaansgracht in Amsterdam en de Reeperbahn in Hamburg.

Het Manden vlechten als ambacht

Dit is een ambachtsman die voor zijn hobby of beroep manden vlecht, de mandenvlechter is een handwerkman en gebruikt allerlei natuurlijke materialen zoals wilg, rotan, stro, rietstengels en nog veel meer van dit soort producten. Vlechtwerk is zeer oud maar door de vergankelijkheid van het materiaal is er erg weinig van terug gevonden. Ondanks het vergaan van het vlechtwerk zijn er enkele archeologische vondsten van enige duizenden jaren oud bekend. Zo is er in de Leidse Rijn in Utrecht een technisch perfecte fuik gevonden en zo is er ook keramisch materiaal met afdrukken van vlechtwerk gevonden.

De mandenvlechter ziet men hier in de westerse wereld eigenlijk alleen nog maar als demonstratie op boerenmarkten e.d. en wordt ook wel als hobby beoefend, maar in Spanje, Portugal en de voormalige Oostbloklanden zie je de gevlochten manden nog regelmatig in speciale winkeltjes en worden zet veel verkocht door de zigeuners op markten.

Vroeger waren deze gevlochten gebruiksvoorwerpen noodzakelijk en werden gebruikt in huis, landbouw en visserij, tegenwoordig wordt het meestal alleen nog maar gebruikt als decoratie in de tuin of het huis. In Nederland werd voornamelijk gevlochten met de eenjarige scheut van de wilg of wel Salix die ook wel wis werd genoemd, maar zoals bijvoorbeeld in de Ardennen werd hier ook de hazelaar voor gebruikt en dit vereiste dan ook weer een andere techniek.

Voor het vlechten van manden is nogal wat voorbereiding nodig, als eerste de teelt van de wilgen wat veel handenarbeid vergt waardoor het materiaal niet goedkoop is. De wissen worden harder en taaier dus beter als ze een aantal jaren blijven liggen. Daarnaast heeft een vlechter verschillende lengtes, diktes en soorten nodig zoals staken voor de bodem en de wand, en voor het vlechten van de bodem en de wand heeft hij weer vlechters nodig, en dan zijn er nog de volvlechters voor de wand en eventueel de bijsteker, kimmen en cordons, en ook voor de oren, of hengsels van de mand waren weer eigen wissen nodig. De droge wissen worden eerst geweekt om ze weer buigzaam te maken dit kost een tot drie weken in het water hierbij ligt het weer aan het soort staak en de temperatuur wanneer dit goed was voor verwerking. Zo worden er eiermanden, linnenmanden, eendennesten, wasmanden, boterkorven, vismanden en fuiken gevlochten van verschillende soorten wissen en materialen.

De mandenvlechter heeft op zich niet veel gereedschappen nodig, een mes is voldoende om zich te kunnen redden. Om het werk makkelijker te maken voor de mandenvlechter gebruikt hij vaak speciaal gereedschap waarvan hij sommig speciaal gereedschap laat maken, dit zijn onderandere, plank of soort van tafeltje, zeer laag, schuin afhellend, waarop het werk wordt vastgezet. Een priem, rechte, krommen of holle om het werk vast te zetten, om te ruimen. Gewichten om het werk te verzwaren dit geeft stabiliteit. Klopijzers rechte en kromme om het vlechtwerk aan te kloppen of om traceringen op hun plaats te kloppen. Een sikkel- en lancetvormige messen om wissen aan te scherpen, overlangs uit te snijden en te klieven. Een snoeischaar om wissen over te knippen en manden uit te kuisen. Een veegmes om manden uit te kuisen. Kloofhoutjes om wissen in drieën of vieren te klieven. Een schaafje, eventueel verstelbaar, om het merg te verwijderen en om gekloven wissen op dikte te trekken. Een breedte schaafje, eventueel verstelbaar, om schenen op gelijke breedte te trekken. Een schenenstel om materiaal op dikte en breedte te maken. Vormmateriaal zoals bodemmallen voor het maken van bodemringen. Vormmallen uit één stuk voor open vallend werk die ook weer demonteerbaar zijn voor versmallend werk. Ronde en ovale spanringen en kruisen om bij hoekig werk de hoekstaanders ook wel hoekposten genoemd op hun plaats te houden. Rotule dit is een verstelbaar soort draaipoot om mallenwerk op te maken en een trekbank om met snij- of haalmes latten en stokken aan te scherpen of bij te werken.

Het ambachtelijk Bezembinden

De bezembinder maakte vroeger als ambachtsman bezems voor huishoudelijk gebruik.De oude bezems bestonden uit bijeengebonden takkenbossen, rond een stok, dit soort bezems slijt snel waarvan de uitdrukking "nieuwe bezems vegen schoon" komt, maar kenners voegen daaraan toe: "maar oude bezems kennen alle hoekjes" hiermee wordt bedoeld dat door de slijtage de onderkant van de bezem vlak wordt, waardoor er tot in alle hoekjes geveegd kon worden. De takken van de berk of de wortels van het Pijpenstrootje worden gebruikt voor de buitenbezems, en voor binnen gebruikte men vroeger het fijnere huttentut - Camelina Sativa -, dit is een plant uit de kruisbloemenfamilie en een van de oudst bekende Nederlandse cultuurgewassen. De bezembinder ging vroeger in het winterseizoen op zoek naar de dunne twijgen en ook de dikkere takken voor de stelen die geschikt waren voor het maken van de bezem in het bos zoeken. Tegenwoordig hebben de moderne bezems een rechthoekige houten plank aan de onderzijde, waarin vrij grove kunststof- of klappervezel, dit is een plantenvezel die van de bast van de kokosnoot afkomt, zijn bevestigd. Dit soort bezems worden voor het vegen van plaatsen buitenshuis gebruikt en voor het vegen van vloeren in huis gebruikt men een fijnere bezem, bezet met paardenhaar, varkenshaar of nylon.

De oude en nog steeds vaak bekende hedendaagse ambachten zijn onder andere,

De ambachtelijke Timmerman

Een timmerman is een vakman die een opleiding voor houtbewerking heeft gevolgd. De timmerman werkt vaak in de bouw en maakt of onderhoud daar vloeren, wanden, dakconstructies, kozijnen, deuren en ramen. De schrijnwerker is de timmerman die in de meubelmakerij werkt en maatkasten, meubels en keukens maakt, dan heb je ook nog de scheepstimmerman die vroeger in de tijd van houten schepen aan boord was voor het onderhout van het schip en bij averij de schade herstelde, tegenwoordig zijn er nog steeds de scheepstimmermannen dit is een vak apart. Op een schip is niets recht waardoor elk stukje hout op maat gemaakt moet worden, hier is het nog een echt ambacht wat niet elke timmerman zomaar kan.

Het ambachtelijk Smeden

Dit is al een heel oud beroep er wordt al gesmeed vanaf het moment dat de mens metaal ging gebruiken, de smid die in de smederij met vuur en vonkenspattend ijzer in de smederij bezig was in de oudheid had een waas van geheimzinnigheid om zich heen. Tegenwoordig hebben de machinefabrieken dit werk over genomen en is er eigenlijk alleen nog de hoefsmid die nog bijna op dezelfde traditionele manier werkt, ook is er nog de edelsmid voor het juwelierswerk en de smidskunst wordt ook nog toegepast door kunstenaars die ornamenten maken voor restauratieprojecten aan historisch gebouwen. De smeedkunst is goed bewaard gebleven in veel handboeken en wordt nog steeds beoefend door veel mensen als vrijetijdsbesteding ook is het te leren in cursussen die nog veel gegeven worden in vrijetijdscentra. Zo behoort het Goud- en zilversmidbedrijf bij het reparatieambacht consumptiegoederen waaronder ook de fietsen maker, het kleding reparatiebedrijf, het lederwaren ambacht, Naaimachinebedrijf, de schoenmaker, het textiel reinigingsbedrijf, de klokkenmaker en de zadelmaker behoren.

De ambachtelijke Bakker

De bakker is een beroep die iedereen kent, we halen nog steeds ons broodje bij de bakkerij, maar dit beroep heeft twee groepen, de bakker die als beroep brood, koek en dergelijke bakt en verkoopt, de ambachtelijke bakker, en de broodslijter of venter, die niet zelf bakt, dit is de koude bakker. Zowel de ambachtelijke bakker als de koude bakker werken in of voor een bakkerij. Zo heeft ook het begrip bakkerij twee betekenissen. Je hebt de werkplaats waar men brood, koek enz. in een oven bakt ,met een aparte ruimte waar dit wordt verkocht, en je hebt de winkel waar het brood, koek en dergelijke wordt verkocht zonder ze zelf te bakken.

Er zijn meerdere soorten bakkers, je hebt een bake-off, dit is een bakkerij in bijvoorbeeld een grootwarenhuis en de banketbakker die voornamelijk gebak of wel patisserie maakt en verkoopt.

De gewone bekende broodbakker met de vele soorten broodprodukten, de Confisserie met de verleidelijke zoetigheden, en tegenwoordig heb je ook de industriele bakker de grote brood en banketfabrieken die op grote schaal produceren.

Buiten de wel bekende brood en banketbakkers hebben we ook nog de pottenbakker en tegelbakker en natuurlijk de spreekwoordelijke koekenbakker. Het ambacht bakker, zoals de banketbakker behoort tot het voedingsambacht waartoe ook het Consumptie-ijsbereidingsbedrijf en de beoefenaar van het slagersvak bij horen.

Het ambacht van Slager

Een slager is iemand die beroepsmatig vlees en andere verwante goederen verwerkt en voorbereidt, in Vlaanderen wordt de slager ook vaak beenhouwer genoemd. Het slagersberoep is een van de oudere ambachten, maar de laatste jaren is het beroep flink veranderd. Het ambacht van slager ofwel slachter kwam tot in de twintigste eeuw voor, vaak gecombineert met rietdekker ofwel strodekker, om in alle seizonen werk te hebben werd door de slager in de winter het vee geslacht voor de boeren in de omgeving, en in de zomer ging de slager maar dan als rietdekker bij diezelfde boeren het dak op om het riet te vervangen.

Tegenwoordig hebben veel slagerijen nu naast het vlees ook andere en met name kant-en-klaarproducten. En gebeurt het slachten meestal in slachterijen, bovendien wordt het versnijden en uitbenen steeds meer door gespecialiseerde bedrijven gedaan, die op hun beurt de slagers en supermarkten aanleveren met de gewenste hoeveelheden en kwaliteit in vacuümverpakking.

De slager behoort tot het bouwambacht als rietdekker waaronder ook de stratenmaker, de dakdekker, het glasbewerkingsbedrijf, de glazenzetter, het natuursteenbedrijf, de parketvloeren legger, de schilder, het voegbedrijf en het zonweringsbedrijf behoren.

In Nedderland is er het Hoofdbedrijfschap Ambachten (HBA), die een positieve bijdrage levert aan de ontwikkeling van de samenleving door het bevorderen van de sociaal-economische ontwikkeling in de aangesloten branches.

Zo is er ook nog het Productie ambacht, hiertoe behoren het fijn-keramisch bedrijf, het maatoverhemden bedrijf, het maatschoenmakers bedrijf, modistenrij bedrijf, de muziekinstrumenten-maker en het natuursteen bedrijf.

Het uiterlijke verzorgingsambacht waar de kapper, grimeurs, de schoonheidssalon en de pedicure toe horen.

Het gebouwverzorgend ambacht met daarin de glazenwasser en schoorsteenveger.

En de medische hulpmiddelentechniek met de opticien, de orthopedische schoenmaker en de tandarts.